Áp Lực Thời Đại Hiện Đại: Cảnh Báo Từ Các Nhà Khoa Học Về Sức Khỏe Não Bộ

Trong nhịp sống hối hả của thế giới hiện đại, đã bao lâu rồi bạn không có một ngày thực sự bình yên, không bị đè nén bởi những công việc không ngừng nghỉ, không phải phản hồi các thông báo từ điện thoại? Liệu cảm giác đó có còn tồn tại trong thực tại hay đã trở thành ký ức xa xôi?

Đối với nhiều người trong xã hội ngày nay, câu trả lời cho câu hỏi này thường là một khoảng không mơ hồ. Cuộc sống dường như bị cuốn vào vòng xoáy bận rộn, khiến cho sức khỏe thể chất và tinh thần bị tổn thương một cách ngày càng sâu sắc.

Những nghiên cứu gần đây được công bố trên tạp chí Behavioral Sciences bởi các nhà nghiên cứu xã hội từ Singapore đã chỉ ra rằng con người đang gánh chịu rất nhiều hậu quả do sự không đồng bộ giữa tiến hóa sinh học và sự phát triển xã hội.

Luận điểm quan trọng từ nghiên cứu này cho thấy rằng cơ thể và bộ não con người đã trải qua hàng nghìn năm để thích nghi với việc sống trong các cộng đồng nhỏ, nơi mà các mối đe dọa được nhận diện một cách rõ ràng và ngay lập tức.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, con người phải sống trong những đô thị đông đúc, liên tục duy trì kết nối thông qua công nghệ và phải đối mặt với nhiều áp lực chồng chéo, tạo ra sự cạnh tranh khốc liệt.

Nhiều chuyên gia đã gọi tình trạng này là “sự lệch pha tiến hóa” (evolutionary mismatch), nguyên nhân gốc rễ dẫn đến hàng loạt vấn đề sức khỏe hiện nay như béo phì, lo âu, căng thẳng kéo dài đến cảm giác cô đơn. “Căng thẳng, cảm giác cô đơn hay lo âu thường bị coi là vấn đề riêng của từng cá nhân hoặc do lối sống không hợp lý”, Tiến sĩ Sarah Chan từ Đại học Thiết kế và Công nghệ Singapore cho biết. Bà nhấn mạnh rằng xã hội cần thay đổi cách nhìn nhận, không thể chỉ đơn giản yêu cầu từng cá nhân tự điều chỉnh, mà cần tái cấu trúc các đô thị và môi trường sống.

Chúng ta đã điều chỉnh bản năng sinh tồn trong hàng trăm nghìn năm, nhưng giờ đây những phản ứng này không còn hiệu quả trong môi trường sống hiện đại mới chỉ hình thành trong vài thế kỷ qua. Thời điểm trước internet, việc xác định vị trí bản thân rất đơn giản khi ở trong một cộng đồng nhỏ, nhưng giờ đây mạng xã hội yêu cầu con người so sánh bản thân với hàng trăm bạn bè, người nổi tiếng và những người hoàn toàn xa lạ.

Tiến sĩ Jose Yong từ Đại học James Cook ở Singapore cho biết: “Cạnh tranh không phải là điều mới mẻ trong lịch sử, nhưng cuộc sống hiện nay đã biến nó thành một áp lực thường trực. Quan điểm tiến hóa giải thích tại sao con người lại có những phản ứng mạnh mẽ đối với sự so sánh và nỗi sợ bị bỏ lại phía sau, ngay cả khi các tín hiệu đó đến từ thiết bị điện tử hay những người không quen biết”.

Tình trạng này càng trở nên trầm trọng hơn trong bối cảnh “đa khủng hoảng” (polycrisis) – thuật ngữ dùng để mô tả những tác động lẫn nhau của các biến động toàn cầu như biến đổi khí hậu, khủng hoảng kinh tế, đại dịch và sự bùng nổ công nghệ mới.

Nghiên cứu cho thấy các sự kiện này từ cú sốc toàn cầu đến tác động tâm lý xã hội có mối liên hệ mật thiết và củng cố lẫn nhau. Chi phí sinh hoạt tăng cao và bất bình đẳng kinh tế – vốn càng trở nên trầm trọng trong bối cảnh đại dịch COVID-19 – đã tạo ra một vòng lặp tâm lý độc hại: Sự bất an về tài chính và vị thế dẫn đến tình trạng làm việc quá sức, ngăn cản hành vi hướng tới cộng đồng và gia tăng tình trạng bất ổn xã hội, gây ra suy thoái hoặc trì trệ kinh tế.

Các nghiên cứu trước đó cũng chỉ ra rằng cuộc sống trong các đô thị đông đúc khiến cơ thể con người cảm thấy như bị tấn công, và văn hóa hiện đại đang lấn át các yếu tố tự nhiên trong quá trình tiến hóa của con người.

Nhằm khám phá hiện tượng này, nhóm nghiên cứu đã đề xuất Giả thuyết Lệch pha Tiến hóa Xã hội và Cạnh tranh (SEMCH). Hiểu rõ giả thuyết này sẽ mở ra nhiều cơ hội để giải quyết triệt để các vấn đề tâm lý hiện nay.

Bên cạnh việc cảnh báo, nghiên cứu còn cung cấp những gợi ý quan trọng cho việc thiết kế đô thị và cải thiện môi trường sống. Các khu vực đô thị có thể được điều chỉnh để giảm bớt cảm giác đông đúc thông qua việc mở rộng không gian tự nhiên.

Đồng thời, điều này cũng cần được áp dụng cho môi trường kỹ thuật số. Nhóm nghiên cứu không kêu gọi loại bỏ công nghệ mà thay vào đó mong muốn các nền tảng kỹ thuật số nên được thiết kế để làm giảm áp lực cạnh tranh, thay vì khuyến khích nó để tăng thời gian sử dụng.

Trong bước tiếp theo, các nhà khoa học mong muốn tiến hành thử nghiệm nhằm đo lường chính xác tác động của môi trường đến sức khỏe tâm lý của con người.

“Chúng ta cần xây dựng những giải pháp hoạt động phù hợp với bản chất tiến hóa chứ không phải chống lại nó”, Tiến sĩ Jose Yong cho biết. Hiểu rõ giới hạn của bộ não và cơ thể con người sẽ là chìa khóa giúp chúng ta tìm lại sự cân bằng trong thế giới đang thay đổi nhanh chóng.