Rủi ro y tế từ thị trường xác ướp trực tuyến: vi nấm, hóa chất và lỗ hổng vận chuyển

Những câu chuyện về “lời nguyền pharaoh” từng khiến công chúng tò mò nhưng nghiên cứu lịch sử và y khoa đã bác bỏ yếu tố siêu nhiên. Thực tế hiện nay không phải là lời nguyền mà là một chuỗi rủi ro sinh học và hóa học phát sinh khi hài cốt, xác ướp và bộ phận người được rao bán trên mạng xã hội và gửi qua đường bưu điện. Gần đây các nhà nghiên cứu đã phân tích thị trường trực tuyến này và phác họa bức tranh đáng lo ngại về mối đe dọa cho người mua lẫn những người tiếp xúc vô tình.

Một số chi tiết lịch sử vẫn được ghi nhận: nhà khảo cổ Howard Carter sống tới năm 1939; có nghiên cứu đăng trên BMJ theo dõi 44 người Tây phương tham gia cuộc khai quật và không tìm thấy bằng chứng tăng tử vong do “lời nguyền”. Tuy nhiên, điều đó không làm giảm nguy cơ thực tế từ vi sinh vật và kim loại nặng có trong mẫu vật lưu hành ngoài kiểm soát chuyên nghiệp.

Phạm vi nghiên cứu: thị trường trực tuyến qua ảnh và bài đăng

Nghiên cứu được công bố trên International Journal of Cultural Property đã khảo sát các bài đăng và lô đấu giá giai đoạn 2011–2025. Tổng cộng 128 mục được xem xét, trong đó ghi nhận 27 trường hợp rao bán các bộ phận riêng lẻ như tay hoặc chân, và 21 chiếc đầu ướp nguyên vẹn. Một tỷ lệ lớn mẫu là đầu hoặc hộp sọ—bao gồm cả các đầu thu nhỏ tsantsas—chứng tỏ nhu cầu với những món vật phẩm này khá cụ thể.

Điểm mốc quan trọng là sự bùng nổ giao dịch công khai sau một video lan truyền trên TikTok vào năm 2022. Từ đó, các nhóm kín trên Facebook được ghi nhận tổ chức giao dịch ngày càng chuyên nghiệp, dùng thuật ngữ chuyên ngành và chuẩn mực nội bộ để trao đổi, khiến thị trường ngầm trở nên khó kiểm soát hơn.

Nguy cơ sinh học: nấm mốc và bào tử trong vật liệu được bảo quản

Một trong những kết luận đáng chú ý là các mô và da đã được ướp không đồng nghĩa với việc vật liệu đó vô trùng. Thực tế, quá trình ướp xác chỉ làm chậm phân hủy; khi điều kiện ẩm độ hoặc môi trường thay đổi, vi sinh có thể phục hoạt. Phân tích hình ảnh từ 13 bài đăng trên Facebook cho thấy nhiều mẫu có dấu hiệu nhiễm nấm với mảng trắng, xám, vàng, đen và các mảng sần.

Mặc dù nghiên cứu không lấy mẫu để định danh trực tiếp, các báo cáo trước đây và bằng chứng lịch sử cho thấy các loài nấm thuộc chi Aspergillus thường xuyên liên quan. Loại nấm này phát tán bào tử rất nhỏ vào không khí; tiếp xúc ở mật độ cao có thể gây kích ứng đường hô hấp và tấn công người suy giảm miễn dịch. Có ghi nhận Aspergillus sau một cuộc khai quật mộ vua Casimir IV Jagiellon năm 1973, và có những giả thuyết (chưa được chứng minh) liên quan tới cái chết của Lord Carnarvon.

Nguy cơ hóa học: kim loại nặng và chất bảo quản cũ

Bên cạnh mối nguy từ vi nấm, các mẫu vật lưu hành trên thị trường thường chứa dư lượng hóa chất từ kỹ thuật ướp xác cổ đại và các phương pháp bảo quản thế kỷ 19–20. Những chất này bao gồm thạch tín, thủy ngân, chì, cùng các chất như natron, dầu và nhựa cây. Những kim loại nặng có thể giữ độc tính trong thời gian rất dài, trở thành mối đe dọa tiềm ẩn cho sức khỏe người tiếp xúc trực tiếp.

Thực hành xử lý kém an toàn: từ nhà sưu tập tới chuyến bưu kiện

Nghiên cứu ghi nhận nhiều hình ảnh và bài đăng cho thấy người bán và người mua xử lý vật phẩm bằng tay trần hoặc trưng bày trong không gian sinh hoạt mà không có biện pháp bảo hộ. Có 22 bài đăng thể hiện hành vi tiếp xúc không an toàn như vậy. Trong khi các bảo tàng áp dụng găng tay, khẩu trang và hệ thống kiểm soát môi trường, các cá nhân sưu tập tư nhân thường thiếu kiến thức và trang bị cần thiết.

Vấn đề càng trầm trọng khi xác ướp được vận chuyển: tồn tại các vụ lợi dụng kẽ hở hải quan bằng cách khai báo sai nội dung bưu kiện (ví dụ ghi là mô hình giáo dục hay đồ sưu tầm khảo cổ). Một trường hợp điển hình nêu trong nghiên cứu là bưu kiện chứa hài cốt gửi từ Anh sang Mỹ mà Royal Mail đã để lọt, dù công ty này nghiêm cấm vận chuyển hài cốt chưa hỏa táng. Việc này khiến nhân viên phân loại, tài xế chuyển phát và cán bộ hải quan đối mặt với rủi ro sức khỏe không lường trước.

Ai chịu rủi ro và vì sao điều này quan trọng?

Những người dễ tổn thương nhất trước mối nguy này gồm: nhân viên bưu điện và logistics, cán bộ hải quan, người vận chuyển, cùng các nhà sưu tập tư nhân thiếu trang thiết bị bảo hộ. Người có hệ miễn dịch suy yếu có nguy cơ cao hơn khi tiếp xúc với bào tử Aspergillus. Ngoài ra, việc hiện diện kim loại nặng trên bề mặt mẫu vật cũng đặt ra nguy cơ tiếp xúc lâu dài nếu không có biện pháp xử lý an toàn.

Kiểm soát, chính sách và khuyến nghị từ nghiên cứu

Các nhà nghiên cứu đề xuất những biện pháp nhằm giảm rủi ro: siết chặt quy định hải quan và bưu chính liên quan vận chuyển hài cốt chưa hỏa táng, tăng cường giám sát thị trường trực tuyến, và đào tạo nhân viên ngành vận chuyển để nhận diện hàng gửi nguy hiểm. Những biện pháp này không nhằm mục tiêu ngăn cản nghiên cứu hay bảo tồn, mà để đảm bảo các mẫu vật được xử lý theo tiêu chuẩn an toàn phù hợp khi rời khỏi môi trường kiểm soát chuyên môn.

Hướng tiếp cận của bảo tàng so với hoạt động cá nhân

Các bảo tàng có quy trình nghiêm ngặt: sử dụng đồ bảo hộ, môi trường kiểm soát và quy trình xử lý mẫu tiêu chuẩn để ngăn rủi ro sinh học và hóa học. Ngược lại, thị trường tư nhân và các giao dịch qua mạng xã hội thường bỏ qua những chuẩn mực này. Điều này tạo ra khoảng cách an toàn lớn và làm tăng khả năng phát tán bào tử, cũng như tiếp xúc với các hóa chất độc hại mà người không chuyên không lường trước.

Câu hỏi thường gặp

1. Xác ướp có phải vô trùng không?

Không. Quá trình ướp chỉ làm chậm phân hủy chứ không diệt hết vi sinh vật; khi môi trường thay đổi, nấm và vi khuẩn có thể phát triển trở lại.

2. Loại nấm nào thường liên quan?

Các bằng chứng lịch sử và phân tích gián tiếp chỉ ra chi Aspergillus thường được ghi nhận trong các trường hợp liên quan tới xác ướp; loại này giải phóng bào tử vào không khí.

3. Gửi hài cốt qua bưu điện có hợp pháp?

Nhiều dịch vụ vận chuyển, như Royal Mail, cấm gửi hài cốt chưa hỏa táng; một số người bán đã lợi dụng khai báo sai để lách luật, tạo rủi ro cho nhân viên vận chuyển.

4. Làm sao để giảm rủi ro nếu phải xử lý vật mẫu lịch sử?

Nên tuân thủ tiêu chuẩn bảo hộ (găng tay, khẩu trang), làm việc trong môi trường kiểm soát và nhờ chuyên gia bảo quản xử lý thay vì tự ý trưng bày hoặc vận chuyển qua kênh thương mại thông thường.

Kết luận

Chuyện “lời nguyền” thuộc về truyền thuyết, còn mối nguy hiện hữu là nhân sinh học và hóa học. Thị trường xác ướp trực tuyến đã biến hài cốt và mẫu vật lịch sử thành hàng hóa mà không có mạng lưới kiểm soát phù hợp, tạo ra rủi ro cho những người trực tiếp xử lý lẫn nhân viên vận chuyển. Giải pháp cần kết hợp kiểm soát pháp lý, giám sát nền tảng số và nâng cao nhận thức an toàn nghề nghiệp.

Để giảm tổn hại, cần cân nhắc cả mặt đạo đức, pháp lý và y tế khi đối diện với những món đồ mang nguồn gốc con người—và hành động sớm để bảo vệ những người dễ tổn thương nhất trong chuỗi cung ứng.

 

Để mở rộng góc nhìn kỹ thuật hơn về các hiện tượng vật lý có thể làm suy yếu bề mặt kim loại, bạn có thể tham khảo nghiên cứu chuyên sâu về hiện tượng giọt nước tích điện và ảnh hưởng của nó tới lớp phủ bảo vệ: giọt nước tích điện xuyên lớp phủ cách điện.

Nếu bạn quan tâm tới các khám phá cổ sinh học và bằng chứng hóa thạch quan trọng, có một bản tường thuật chi tiết về mẫu hóa thạch tiết lộ giai đoạn chuyển tiếp tiến hóa côn trùng mà bạn nên đọc: hóa thạch Chosha praecursor giai đoạn chuyển tiếp.

Nếu muốn khám phá các sáng kiến công nghệ đeo được hỗ trợ bởi hệ thống rotor, bài viết phân tích thiết kế ba lô giảm cảm nhận trọng lực của nhóm nghiên cứu công nghệ cung cấp góc nhìn thú vị: ba lô Lunavity 16 rotor giảm cảm nhận trọng lực.