Đạo diễn chọn đối mặt với thực tế hay dựng lại nó?
Có những đạo diễn sẵn sàng để màn hình hiển thị mọi thứ: vũ trụ ngoài hành tinh, cảnh thành phố sụp đổ hay cơn bão biển. Nhưng Christopher Nolan đi ngược lại trào lưu đó bằng một quan niệm rõ ràng: nếu vật thể có thể hiện diện trước ống kính một cách an toàn và kiểm soát được, thì nên làm thật thay vì tạo giả. Quan điểm này không chỉ là thẩm mỹ; với ông, nó là phương pháp làm việc và quyết định nghề nghiệp.
Tư duy làm phim: hiện thực được ưu tiên
Nolan từng nhắc đến việc muốn đưa diễn viên lên một con thuyền thật giữa đại dương khi bàn về chuyển thể Odyssey, nhằm ghi nhận cảm giác xung động tự nhiên mà vật thể thực mang lại trước ống kính. Từ suy nghĩ đó nảy sinh một nguyên tắc đơn giản nhưng kiên định: kỹ thuật số là công cụ bổ trợ, không phải giải pháp thay thế toàn diện cho mọi cảnh quay có thể dựng được ngoài đời.
Những ví dụ cụ thể minh họa triết lý
Chuỗi quyết định của Nolan trên phim trường thể hiện ý tưởng này theo nhiều mức độ khác nhau.
- Máy bay cho Tenet: Đoàn phim mua đứt một chiếc Boeing 747 cũ, sau đó gắn hệ thống kéo và kỹ thuật cơ khí để ghi hình cảnh máy bay lao và phát nổ. Việc sử dụng thân máy bay thật loại bỏ nhu cầu dựng nội thất giả, đồng thời tận dụng việc bán lại các bộ phận không dùng, giúp cân bằng chi phí.
- Cảnh lật xe tải trong The Dark Knight: Thay vì mô phỏng bằng CGI, Nolan tổ chức thực hiện pha mạo hiểm với xe thực và đã tái sử dụng chính diễn viên đóng thế có kinh nghiệm cho nhiệm vụ tương tự trên Tenet.
- Hành lang xoay trong Inception: Thay vì dựng hiệu ứng giả, ê-kíp xây hẳn một căn phòng có thể xoay tròn để tạo cảm giác thay đổi trọng lực cho diễn viên—một giải pháp cơ học hoàn toàn.
- Ngô thật cho Interstellar: Để ghi lại những cảnh mở đầu, đoàn phim trồng một diện tích ngô thực; sau khi quay xong, số ngô này được bán đi, giảm phần nào chi phí sản xuất.
- Máy bay chiến đấu và IMAX trong Dunkirk: Nolan gắn máy quay IMAX lên những chiếc Spitfire thật để thu những góc máy bay chiến đấu trung thực hơn so với giả lập số.
Tính toán chi phí và rủi ro: không chỉ là sở thích
Cách làm của Nolan không phải là khoe khoang chấp nhận rủi ro vô tội vạ. Ở trường hợp chiếc Boeing 747, đoàn làm phim mua một chiếc máy bay đã bị tháo động cơ và thanh lý, vì vậy giá mua ban đầu thấp hơn so với tưởng tượng. Những bộ phận còn giá trị như động cơ sau đó được bán, mang lại khoản bù đắp đáng kể. Trong nhiều tình huống khác, kỹ thuật cơ khí và hệ thống dây kéo được thiết kế để thực hiện cảnh một lần thành công—tức là toàn bộ quá trình được tính toán kỹ càng trên phương diện kỹ thuật, an toàn và chi phí.
Ưu điểm của hiệu ứng thực tế
Việc quay thực tế có những lợi ích dễ thấy:
- Đổi lấy cảm xúc thật của diễn viên khi tương tác với vật thể và môi trường thực.
- Góc nhìn và phản xạ ánh sáng tự nhiên mà kỹ xảo số đôi khi khó mô phỏng hoàn hảo.
- Độ tin cậy trong mắt khán giả: nhiều người vẫn cảm nhận được sự khác biệt giữa cảnh quay thật và cảnh dựng hoàn toàn bằng máy tính.
- Trong một số trường hợp, chi phí tổng thể có thể giảm nếu tận dụng, bán lại hoặc tái sử dụng những phần vật lý.
Những giới hạn và chi phí vô hình
Dù vậy, cách làm này cũng có mặt trái. Sắp xếp hậu cần một cảnh quay với vật thể lớn, điều phối diễn viên đóng thế, đảm bảo an toàn và chuẩn bị thiết bị cơ khí tốn nhiều thời gian và nhân lực. Có những cảnh chỉ có một cơ hội để thực hiện; sai sót có thể làm lãng phí cả dự án. Hơn nữa, không phải mọi hiệu ứng thực tế đều khả thi về mặt đạo đức, môi trường hoặc luật pháp, nên lựa chọn này không thể áp dụng đại trà.
Góc nhìn tâm lý: vì sao Nolan bền bỉ theo con đường này?
Sự lặp lại chiến lược của Nolan — chọn giải pháp thực tế rồi tiếp tục tin tưởng vào nó — gợi nhớ một khái niệm trong tâm lý học: khi một công cụ từng đem lại thành công rõ rệt, con người có xu hướng tiếp tục sử dụng nó cho các vấn đề tương tự. Trong trường hợp Nolan, những lựa chọn táo bạo đã nhiều lần mang lại thành công nghệ thuật và thương mại, nên sự kiên trì của ông ngày càng mang tính triết lý nghề nghiệp hơn là thói quen cứng nhắc.
Lựa chọn giữa thực và giả: lời khuyên dành cho nhà làm phim
Không phải mọi dự án đều phù hợp để dùng vật thể thật. Khi cân nhắc, nhà làm phim nên đánh giá:
- Mức độ an toàn cho diễn viên và đoàn quay.
- Chi phí trực tiếp so với chi phí dựng bằng kỹ xảo (kể cả chi phí hậu kỳ và bảo hiểm).
- Giá trị cảm xúc và tính chân thực mà vật thể thực mang lại cho cảnh quay.
- Khả năng tái sử dụng hoặc thu hồi tài sản để bù đắp chi phí.
Trong nhiều trường hợp, một giải pháp kết hợp—dùng phần thực và bổ trợ bằng kỹ xảo tinh tế—là cách tiếp cận tối ưu, vừa đảm bảo an toàn vừa tận dụng lợi thế của cả hai thế giới.
Những câu hỏi thường gặp
1. Tại sao Nolan lại mua máy bay thật thay vì dùng CGI?
Bởi theo quan điểm của ông, máy bay thật mang lại cảm giác tương tác thực cho diễn viên, giảm nhu cầu dựng nội thất giả và trong trường hợp cụ thể, việc mua một chiếc máy bay bị tháo động cơ đang được thanh lý còn giúp giảm chi phí ban đầu; đồng thời một số bộ phận có thể được bán lại để bù đắp.
2. Việc quay thực tế có rẻ hơn CGI không?
Không có công thức cố định. Trong một số dự án, sử dụng vật thể thật có thể rẻ hơn khi xét toàn bộ chi phí (mua/tái chế/tái bán), nhưng trong nhiều dự án khác, chi phí hậu kỳ của kỹ xảo vẫn là lựa chọn hiệu quả hơn. Nolan đánh giá từng trường hợp cụ thể thay vì áp dụng chung một quy tắc.
3. Hiệu ứng thực tế có luôn mang lại cảm giác chân thật cho khán giả?
Có nhiều yếu tố tạo nên cảm giác chân thực—ánh sáng, vật liệu, tương tác diễn viên—và cảnh quay thực tế thường cung cấp nhiều biến số tự nhiên hơn mà máy tính phải mô phỏng. Tuy nhiên, khán giả hiện đại cũng chấp nhận mức độ giả lập cao nếu kỹ xảo được thực hiện chỉn chu.
Kết luận: một triết lý đáng cân nhắc
Quan điểm của Nolan không phải là lời phán xét dành cho mọi nhà làm phim; đó là lựa chọn mang màu sắc cá nhân nhưng được củng cố bằng thực tế nghề nghiệp. Khi một phương pháp đã chứng tỏ hiệu quả, việc tiếp tục hoàn thiện nó và áp dụng thận trọng từng hạng mục có thể biến sự ‘bảo thủ’ thành triết lý sáng tạo. Điều quan trọng với bất kỳ dự án nào là hiểu rõ hậu quả, tính khả thi và giá trị nghệ thuật trước khi quyết định dùng thực hay giả.
